Con người khổ vì bám víu. Ta bám víu vào thân xác, cảm xúc, danh vọng, các mối quan hệ, và thậm chí cả những suy nghĩ về bản thân mình. Nhưng có bao giờ ta tự hỏi: Thứ ta đang cố giữ thật sự có phải là của ta không?
Phật giáo dạy rằng "chư pháp vô ngã" – nghĩa là mọi thứ ta tưởng là "ta" hay "của ta" đều chỉ là sự kết hợp của các nhân duyên. Thân thể này do tứ đại hợp thành, danh vọng do xã hội tạo ra, cảm xúc thay đổi theo hoàn cảnh. Khi các nhân duyên này thay đổi, tất cả những gì ta bám víu cũng tan biến. Nhưng vì không nhận ra điều đó, ta đau khổ khi mất đi những gì mình tưởng là "của mình".
Cơ thể này, dù ta yêu quý đến đâu, vẫn đang từng giây phút thay đổi. Tế bào sinh ra rồi chết đi, mái tóc dày rồi sẽ bạc, làn da căng mịn rồi sẽ nhăn nheo. Ta có thể níu kéo bằng mỹ phẩm, thuốc men, tập luyện, nhưng không ai thoát khỏi quy luật sinh – lão – bệnh – tử.
Nhưng ta vẫn sợ già, sợ bệnh, sợ chết. Ta không dám đối diện với sự thật rằng cơ thể này không thuộc về ta mãi mãi. Chính vì thế, khi bệnh tật hay tuổi già đến, ta hoang mang, tuyệt vọng.
Nếu hiểu rõ vô thường, ta sẽ trân trọng thân xác này khi nó còn khỏe mạnh, nhưng cũng không tiếc nuối khi nó thay đổi. Chăm sóc nhưng không bám chấp. Giữ gìn nhưng không sợ hãi. Khi đến lúc phải rời bỏ cơ thể này, ta sẽ không hoảng loạn, vì ta biết rằng nó chỉ là một phần của dòng chảy sinh diệt.
Cảm xúc đến rồi đi như những đợt sóng trên mặt biển. Nhưng vì ta nhận lầm chúng là "của ta", nên ta bị chúng chi phối hoàn toàn. Khi vui, ta muốn giữ mãi niềm vui. Khi buồn, ta chìm sâu trong đau khổ. Khi tức giận, ta bùng nổ. Khi sợ hãi, ta co rúm lại.
Nhưng hãy thử quan sát xem: Có cảm xúc nào tồn tại mãi mãi không?
Niềm vui đến, rồi cũng sẽ tan. Nỗi buồn có dài đến đâu, rồi một ngày cũng sẽ phai nhạt. Nếu hiểu rõ điều này, ta sẽ không còn bị cảm xúc chi phối.
Buông bỏ không có nghĩa là vô cảm, mà là hiểu rõ bản chất của cảm xúc để không bị chúng trói buộc. Ta vẫn vui, nhưng không bám víu vào niềm vui. Ta vẫn buồn, nhưng không để nỗi buồn nhấn chìm. Khi làm chủ được cảm xúc, ta tìm thấy sự an nhiên.
Chúng ta thường nghĩ giá trị của mình nằm ở địa vị, danh tiếng. Khi được ca ngợi, ta thấy mình có giá trị. Khi bị chê bai, ta thấy mình kém cỏi. Nhưng nếu một ngày danh vọng mất đi, ta sẽ ra sao?
Danh vọng vốn dĩ không phải là "ta". Nó chỉ là một cái tên mà người đời gán cho ta, tùy theo hoàn cảnh. Khi nhân duyên đủ, ta có địa vị. Khi nhân duyên hết, địa vị đó không còn. Nếu ta xem nó như một phần của bản thân, ta sẽ khổ khi mất nó. Nhưng nếu hiểu rằng đó chỉ là duyên hợp, ta sẽ không bị ràng buộc vào nó.
Làm việc hết lòng, nhưng không để danh vọng định nghĩa ta. Cống hiến hết mình, nhưng không để địa vị trói buộc ta. Khi không còn bám chấp, ta tự do.
Tình thân, tình bạn, tình yêu – tất cả đều thay đổi theo thời gian. Hôm nay ta thân thiết với một người, ngày mai có thể xa cách. Không ai thuộc về ai mãi mãi.
Nhưng vì không chấp nhận điều này, ta đau khổ khi người mình yêu thương rời xa. Ta ghen tuông khi thấy người ấy quan tâm đến người khác. Ta giận dữ khi bị phản bội.
Nhưng hãy thử nghĩ xem: Có ai trên đời này là mãi mãi ở bên ta không?
Khi hiểu rằng mọi mối quan hệ đều do duyên hợp, ta sẽ trân trọng từng giây phút bên nhau, nhưng cũng không đau khổ nếu một ngày phải chia xa. Yêu thương không có nghĩa là sở hữu. Khi ta yêu mà không trói buộc, ta sẽ tìm thấy sự bình an trong lòng.
Tất cả những bám víu của con người đều xuất phát từ một thứ: bản ngã. Ta tự tạo ra một cái "tôi" rồi dùng cả đời để bảo vệ nó. Ta muốn mình thông minh hơn người, giàu có hơn người, thành công hơn người. Khi bị ai đó xúc phạm, ta thấy đau vì cái tôi bị tổn thương. Khi ai đó hơn mình, ta ghen tị.
Nhưng cái tôi đó có thật không?
Nếu thân này không phải ta, nếu cảm xúc cũng không phải ta, nếu danh vọng, mối quan hệ cũng không phải ta – vậy "ta" thật sự là gì?
Phật giáo dạy rằng: Buông bỏ bản ngã, ta sẽ tìm thấy tự do. Khi không còn bám víu vào cái tôi, ta không còn sợ bị xúc phạm. Khi không còn xem danh vọng là mình, ta không còn sợ mất mát. Khi không còn nghĩ rằng mình sở hữu ai đó, ta không còn đau khổ vì chia xa.
Buông bỏ không có nghĩa là từ bỏ cuộc đời, mà là sống một cách tự do.
Ta vẫn yêu thương, nhưng không kiểm soát.
Ta vẫn làm việc, nhưng không bị danh vọng trói buộc.
Ta vẫn cảm nhận, nhưng không bị cảm xúc cuốn trôi.
Khi buông bỏ, ta không mất đi gì cả – mà chỉ mất đi những xiềng xích đã ràng buộc ta bấy lâu. Và đó chính là tự do đích thực.