Con người đau khổ không phải vì vô thường, mà vì không chấp nhận vô thường. Nếu có một điều chắc chắn trong cuộc đời, thì đó là sự thay đổi. Nhưng thay vì hiểu và thích nghi, con người lại cố chấp níu giữ, bám víu vào những gì mình cho là "bản ngã" – một cái tôi riêng biệt, trường tồn, không thay đổi.
Chúng ta thường đồng nhất mình với những gì ta sở hữu: tên tuổi, địa vị, tài sản, sắc đẹp, trí tuệ, các mối quan hệ… và tin rằng đó là "cái tôi" của mình. Nhưng thử nghĩ xem, cái tôi của bạn 10 năm trước có giống với bây giờ không? Cơ thể thay đổi, suy nghĩ đổi khác, cảm xúc cũng không còn như cũ. Nếu vậy, đâu là "bạn thật sự"?
Phật giáo dạy rằng "chư pháp vô ngã" – nghĩa là mọi thứ ta tưởng là "của ta" đều chỉ là sự hợp thành của nhiều nhân duyên. Bản thân ta không có một cái "ngã" cố định, vững bền, mà chỉ là một dòng chảy liên tục của thân và tâm. Nhưng vì không nhận ra điều này, con người tự giam mình trong sự khổ đau do chấp thủ vào bản ngã.
Thân xác con người vốn do tứ đại (đất, nước, gió, lửa) hợp thành, nhưng ta lại xem nó như một thứ sở hữu vĩnh viễn. Chúng ta bỏ công sức tô điểm cho cơ thể, sợ hãi khi thấy mình già đi, hoang mang khi bệnh tật tìm đến. Nhưng dù có cố gắng đến đâu, ai cũng phải đối diện với quy luật sinh – lão – bệnh – tử.
Khi còn trẻ, ta tự hào về sức mạnh, sắc đẹp của mình. Đến khi già yếu, ta lại buồn bã vì không giữ được những gì từng có. Nhưng thân này vốn không thuộc về ta mãi mãi. Nó đến khi nhân duyên hội đủ, và sẽ tan rã khi duyên hết. Nếu hiểu rõ điều này, ta sẽ biết trân trọng cơ thể trong hiện tại, chăm sóc nó nhưng không sợ hãi khi thời gian lấy đi tuổi xuân.
Chúng ta thường nghĩ cảm xúc là của mình, nhưng thật ra chúng chỉ là phản ứng tạm thời trước ngoại cảnh. Khi có thứ ta thích, ta vui; khi mất đi, ta buồn. Khi bị xúc phạm, ta giận dữ; khi được khen ngợi, ta hạnh phúc. Nhưng có khi nào ta tự hỏi: "Cảm xúc đó là ta, hay chỉ là thứ đến rồi đi?"
Nếu xem cảm xúc là "ta", thì khi tức giận, ta sẽ bị nó cuốn đi, không kiểm soát được hành động của mình. Khi yêu thích điều gì, ta muốn giữ mãi không buông. Nhưng cảm xúc luôn thay đổi. Thứ ta khao khát hôm nay có thể trở thành điều ta chán ghét ngày mai. Vì bám víu vào những cảm xúc vô thường này, con người trôi lăn mãi trong vòng luẩn quẩn của tham – sân – si, tạo nghiệp và tiếp tục luân hồi.
Nếu hiểu rằng cảm xúc chỉ là những làn sóng thoáng qua trên mặt biển tâm thức, ta sẽ không để chúng chi phối mình. Giận cũng biết mình giận, vui cũng biết mình vui, nhưng không bị cuốn vào đó. Khi đó, ta làm chủ được chính mình.
Con người thường tự xác định giá trị của mình qua danh vọng, địa vị xã hội. Nhưng danh xưng, chức vụ cũng chỉ là duyên hợp – nó đến khi hội đủ điều kiện, và sẽ mất đi khi duyên tan.
Một người có thể giàu có, quyền lực, nhưng chỉ cần mất đi tài sản hoặc bị người khác thay thế, họ lập tức thấy mình không còn giá trị. Tại sao? Vì họ đã đồng nhất bản thân với những thứ bên ngoài. Họ quên rằng giá trị thật của một người không nằm ở danh hiệu hay sự công nhận của người khác, mà nằm ở chính phẩm chất, trí tuệ và lòng từ bi của họ.
Nếu không còn bám víu vào địa vị, ta có thể tận hưởng công việc, cống hiến hết mình mà không sợ thất bại hay mất mát. Khi hiểu rằng không có gì là của ta mãi mãi, ta sẽ nhẹ nhàng hơn khi thành công đến, và bình thản hơn khi thất bại xảy ra.
Chúng ta thường nghĩ rằng tình thân, tình bạn, tình yêu là thứ bền vững, nhưng mọi mối quan hệ cũng là vô thường. Hôm nay thân thiết, ngày mai có thể xa cách. Không ai thuộc về ai mãi mãi. Khi không hiểu điều này, ta dễ đau khổ vì mất mát, phản bội, chia ly.
Yêu thương không có nghĩa là sở hữu. Một mối quan hệ đẹp là khi hai người đến với nhau bằng sự trân trọng, nhưng không ràng buộc nhau trong sự kiểm soát. Nếu hiểu vô thường, ta sẽ yêu thương hết lòng khi còn có nhau, nhưng cũng sẽ bình thản nếu một ngày duyên phai nhạt.
Sự bám chấp vào bản ngã chính là nguồn cội của mọi khổ đau. Khi nhận ra rằng tất cả những gì ta cố giữ đều không thật sự thuộc về ta, ta sẽ nhẹ nhàng hơn với mọi sự trong đời.
Buông bỏ không có nghĩa là thờ ơ hay trốn tránh, mà là hiểu rõ bản chất của mọi thứ để không bị ràng buộc.
Ta vẫn sống, nhưng không đồng nhất mình với thân xác này.
Ta vẫn yêu thương, nhưng không cố kiểm soát người khác.
Ta vẫn làm việc, nhưng không để danh vọng chi phối.
Ta vẫn vui buồn, nhưng không để cảm xúc cuốn trôi.
Khi không còn bám víu vào bản ngã, tâm ta sẽ tự nhiên an nhiên. Khi không còn sợ mất mát, ta sẽ tự do. Và đó chính là con đường giải thoát khỏi khổ đau, bước vào trạng thái "Niết Bàn tịch tịnh" – nơi không còn phiền não, không còn bị cuốn theo vòng xoáy vô thường.
Chỉ khi buông bỏ bản ngã, ta mới thực sự tìm thấy chính mình.